*.::معماری; تولد یک تفکر::.*

معماری سنتی2..دانلود مجله و کتاب

سلام

در ادامه ی مباحث معماری سنتی...

فن ساخت قوس ها

همانطوري كه قبلاً يادآور شديم عامل نياز،‌يكي از دلايل مهمي است كه سازندگان سازه ها را براي پيدا نمودن روش هاي نوين وادار مي نموده است.

در سرزمين ايران همواره مشكل كمبود چوب وجود داشته، از اين رو سازندگان ساختمان را به پيدا نمودن فنوني كه بتوان اين كمبود را در روند ساختمان رفع نمايند، وادار نموده است.

نكته دوم مورد توجه ، مسئله اعتقاد معماران مسلمان به ساختن فضاهائي با ابعاد انساني است كه به آنها اجازه ساختن فضاهاي خيلي بزرگ را نمي داده است.

در اينجا اين نكته قابل توجه است كه دليل دوم يعني ساختن با ابعاد انساني آنها را از استفاده و ابداع فنون نو و متكامل باز نداشته است.

هر چند كه در طول تاريخ معماري اسلامي بناهاي با ابعاد بزرگ نيز وجود دارد كه معمولاً با ملاحظات خيلي خاص اميران آن زمان ساخته شده اند.

در فن ساخت سازه هاي طاقي بخصوص قوس ها سازندگان آن از روشي استفاده كرده اند كه مسئله كمبود چوب را رفع نموده. اين روش بدون استفاده از قالب هاي چوبي براي ساختن قوس ها مي باشد.

براي اجراي قوس ها قالب هايي از آجر بر روي زمين ساخته و داخل قالب را با ني و ملات گچ پر كرده و بعد از خشك شدن و يرون آوردن آن قرينه آن را در همين قالب ساخته و به كمك چوب بر روي ديوار سوار مي كنند.

اندازه مقطع اين قالب ها نسبت به كاري كه در نظر مي گرفته اند، مستطيلي در حدود 5 سانتي متر عرض و 20 تا 25 سانتيمتر طول باشد.

براي دهانه هاي بزرگ، چون ساختن و ريختن قالب گچ بر روي زمين و سوار كردن آن بر روي ديوار ميسر نبوده بر روي بنا تكه تكه قوس را اجرا مي كرده اند.

تعداد لنگه يا تويزه ها براي اجراي يك قوس مي تواند نسبت به روشي كه در قرار دادن آجرها در ساخت قوس بكار گرفته مي شود، تغيير نمايد.

دو روش اصلي ساخت قوس ها به ترتيب زير مي باشد:

- اجراي روش پري

- روش اجراي رومي

در روش اول،‌يعني اجراي پري ، سازنده از سرعت عمل بيشتري برخوردار است، براي ساختن قوس با اين روش احتيا به يك لنگه يا تويزه است.

روش عمل آن به اين نحو است كه آن را در محل مورد استفاده قرار داده سپس با استفاده از ملات گچ آجرها را از طرف ضلع در از آن موازي لنگه مي چينند به نحوي كه اول يك رديف قوس زده سپس رديف هاي بعد، به موازات آن چيده مي شود.

اين نوع قرار گرفتن آجرها بر روي هم از مقاومت كلي قوس بخاطر اينكه سطح تكيه آجرها بر روي هم كم مي باشد، مي كاهد.

در روش اجراي رومي پيچيدگي كاري بيشتري وجود دارد، در اين روش احتياج به دو تيوزه يا لنگه داريم ، بصورتيكه يكي در راس كار و ديگري به موازات آن در نقطه ديگر يا انتهاي كار قرار مي گيرد.

بر عكس روش اجراي پري، در اجراي رومي ساختن قوس از دو طرف پاكار آغاز مي شود و در تيزه قوس كار پايان مي يابد.

در اين روش آجرها از طرف ضلع دراز آنها موازي با عرض قوس در كار گذاشه مي شوند.

در اين روش اجرايي پيچيده، مشكل ايستايي قوس در حين اجرا در نقطه شكرگاه يا زاويه ايي كه نقطه شكنندگي قوس در آن است، را داريم.

اگر بخواهيم با اين مسئله همانطوري كه سازندگان گذشته با آن روبرو بوده اند، عمل كنيم، در فاصله 3/1 از نصف دهانه(نصف هانه را به سه قسمت كرده و يك قسمت را جدا مي كنيم.) مبادرت با استفاده از شمع هاي چوبي نموده به طوري كه نيم قوس هاي ساخته شده در اين زاويه بر روي اين شمع ها تكيه داده مي شوند.

و سپس بقيه قوس را اجرا مي كنيم.

اين روش نسبت به روش اجرايي پري از استحكام بيشتري برخوردار است و مهارت بيتشري براي اجراء مي خواهد.

در معماري اسلامي ايران مثال هاي متعددي از اجراي قوس با اين دو روش ديده مي شوند . اين روشها در ساخت قوس ها در قبل از اسلام نيز معمول بوده است.

از روش اجرايي پري در قبل اسلام در طاق بزرگ كسري و در دوره اسلامي آثار اوليه در قرونه اوليه بعد از اسلام مثل مسجد تاريخانه دامغان ، مسجد جامع اصفهان، مجسد جامع اردستان و مثال هاي ديگر موجود مي باشند.

مسجد تاریخانه(قدیمی ترین مسجد ایران):

مسجد جامع اردستان:

در نمونه هايي كه در مسجد جامع اصفهان و اردستان ديده مي شوند سازندگان سعي نموده اند، تا آجر چيني جرزها يا ستون ها را تا زاويه ايي كمي بالاتر از پاكار قوس ادامه داده و سپس آجر چيني قوس به روش پري بر روي آن تكيه مي كند.

نوع ديگر از روش مختلط در يكي از بناهاي شهر خيوه به چشم مي خورد ، در اين روش مقعر و محدب قوس با روش رومي و ما بين آن با روش پري چيده شده است.

مثال هاي زيادي نيز در بكارگيري از روش اجرايي رومي توان نام برد.

مقبره سنگ بست، مقبره شاه اسماعيل در بخارا، مسجد جامع گلپايگان، مسجد جامع قزوين ،‌درب ورودي گنبد قابوس و ... ،‌نمونه هايي از آنها مي باشند.

مقبره ی شاه اسماعیل